Op deze pagina
De basis
Alle verrekijkers komen geïdentificeerd door een reeks cijfers, zoals 10×42 en 7×20, die respectievelijk verwijzen naar de vergroting of zoom en diameter van de objectieflens.
Vergroting / Zoom
Als we 10×42 als voorbeeld nemen, betekent de 10x dat de verrekijker een vergrotingsfactor van 10x heeft, waardoor het zicht erdoorheen 10 keer dichterbij lijkt dan het met het blote oog lijkt.
De optimale vergroting is afhankelijk van het gebruik van de verrekijker. Theaterkijkers hebben meestal een zoom tussen 3 en 5x, je hoeft niet de neusharen van de acteur te kunnen tellen. Voor sport is een vergroting van 7x prima, een sterkere zoom en je bent het overzicht kwijt. Voor natuurobservaties is een kijker met een zoom tussen de 7 en 10x prima. Voor wie je op grote afstand wil kunnen waarnemen moet denken aan een vergroting van 10x of meer.
Bedenk dat een verrekijker alles vergroot, ook de bewegingen en trillingen van je handen. Lange tijd door een kijker met een sterke vergroting kijken kan een uitdaging zijn. Hier kan een statief hulp bieden.
Objectief diameter
De tweede term in 10×42 geeft het objectief is de grote lens aan de voorkant van de verrekijker (of achterkant, afhankelijk van je standpunt) die bij gebruik van je af gekeerd is. In dit geval dus 42 millimeter.
De grootte van deze lens bepaalt hoeveel licht er in je verrekijker komt. Dit bepaalt samen met de vergroting hoe goed je de verrekijker in de schemering kunt gebruiken. Een groter objectief geeft een helderder, scherper en contrast rijker beeld. Maar een groter objectief geeft ook een grotere, zwaardere en duurdere verrekijker. Hier moet dus een belangrijke afweging gemaakt worden tussen de voor- en nadelen van een grotere objectief.
Uittredepupil
De verrekijker projecteert een plaatje op het oculair van de verrekijker. Het oculair is de kleine lens dat je bij je oog houdt. De grote van dit plaatje wordt de uittredepupil genoemd en geeft aan hoe goed de kijker te gebruiken is bij minder licht.
De uittredepupil is eenvoudig uit te rekenen door de afmetingen van het objectief te delen door de vergroting.
De pupil van het menselijk oog varieert in grote afhankelijk van de hoeveelheid licht ergens tussen de 2 en 7 mm. Waarbij de maximale omvang afneemt met de leeftijd.
Zodra de diameter van de menselijke pupil groter wordt dan de uittredepupil wordt het beeld minder helder. Dat kan zijn bij de schemering. Een 10×42 verrekijker heeft een uittredepupil van 4,2 mm en is daarmee minder geschikt als nachtkijker voor jonge mensen. Een 7 x 50 kijker heeft met een uittredepupil van 7,1 mm en daarmee een prima (nacht)kijker voor jong en oud.
Bij een 10×22, zoals de toch wel prijzige Kowa Genesis is de uittredepupil slechts 2,2 mm en dat is dus zo ongeveer de minimale grote van de pupil bij vol daglicht. Een kijker voor overdag in gebieden met heel veel daglicht.
Schemering
In de natuur gebeurt veel rond de schemering, behalve de afmeting van de uittrede pupil worden nog twee getallen gebruikt om de prestaties van de verrekijker in uit te drukken.
Het eerste is het schemergetal. Deze wordt berekend als de √(zoom * objectief diameter). Hoe hoger dit getal hoe meer details.
Een ander getal is de lichtsterkte of helderheid. Dit getal wordt berekend als uittredepupil² (dus uittredepupil maal uittredepupil).
Schemergetal &Lichtsterkte
De vergroting/zoom en de diameter van het objectief geven kwantitatieve waardes voor de prestaties van een verrekijker. Hoe helder en scherm de verrekijker uiteindelijk is hangt af van de kwaliteit van de verrekijker. Terwijl het licht door de lenzen en prisma’s reist, gaat er licht verloren zelfs bij de topmodellen van Zeiss gaat 8% verloren en vaak is dat veel meer. Het kan dus zijn dat een goede verrekijker, met op papier slechte cijfers voor de helderheid en lichtsterke, toch een scherper en helderder beeld geeft dan een budget kijker.
Prisma
Als je een aantal verrekijkers naast elkaar zet dan zal je opvallen dat er grofweg twee verschillende vormen zijn. Compact ogende verrekijkers die uit twee min of meer recht buizen bestaan. Het objectief en het oculair staan in één lijn. En verrekijkers die duidelijk breder zijn en een soort knik halverwege hebben. Het objectief en het oculair staan versprongen ten opzichte van elkaar.
Dit verschil komt door het prisma dat in de verrekijker gebruikt wordt. Normaal zou het beeld van kijker verticaal en horizontaal gespiegeld, oftewel 180 graden gedraaid, op het oculair verschijnen. Om dit te corrigeren gebruiken ze in de kijker een set van twee prisma’s.
Prisma’s zijn transparante optische, glazen, elementen die licht heel specifiek breken en reflecteren.
De prisma’s komen in twee varianten: dakkant en Porro. Bij de dakkant variant staan prisma’s min of meer boven elkaar dit leidt tot een smalle langwerpige constructie en smalle verrekijkers
Bij de Porro variant staan de prisma’s min of meer naast elkaar wat leidt tot een brede constructie en de typische knik in de behuizing. Bijkomend effect is dat deze kijkers een breder blikveld hebben. Eigenlijk is een Porro prisma een enkel prisma en wordt in de verrekijker een dubbel-Porro prisma toegepast.
Dakkant prisma’s zijn complexer in de productie en daarmee zijn dakkant kijkers duurder dan Porro kijkers, bij verder vergelijkbare eigenschappen. Bij Porro kijkers krijg je meer waar voor je geld al is de keuze beperkt ten opzichte van de populaire smalle dakkant kijkers.
Dakkant prisma’s komen in een aantal varianten, zoals het originele Abbe-Koenig ontwerp, Amici en Schmidt-Pechan. Zo maken onder andere Bynolyt en Zeiss in veel van hun verrekijkers gebruik van Schmidt-Pechan prisma’s, die zijn nog smaller in te bouwen dan de Abbe-Koenig prisma’s.
Glas
De soort en kwaliteit van het optische materiaal, de lenzen en het prisma, van de kijker bepalen een groot deel van de prijs. Eenvoudiger optisch glas heeft imperfecties en insluitingen. Insluitingen als minuscule luchtdruppels verstrooien het licht wat een minder scherp beeld geeft. Daarnaast bepaalt de precieze bij het slijpen en polijsten hoe goed het licht er doorheen gaat. Lagere kwaliteit zie je terug als vervorming en verkleuringen met name aan de randen van het zichtveld.
Alle verstrooide licht in de kijker is licht dat de ogen van de kijker nooit bereikt. Door reflecties en absorptie te verminderen bereikt meer licht de ogen en wordt het beeld helderder en scherper.
BAK4 en BK7
Zoals hierboven beschreven komen de prisma’s voor in een tweetal verschillende constructies. Meer dan de constructie bepaalt het materiaal waarvan het prisma gemaakt is de kwaliteit van de kijker.
Veruit de meeste verrekijkers gebruiken BK7 kroonglas. Dit is hoogwaardig optisch glas met uitstekende eigenschappen en zeer weinig imperfecties.
BAK4 wordt beschouwd als het beste glas voor prisma’s
Vaak staat niet vermeld welk type glas gebruikt wordt. Ga ervan uit dat als er niets staat het BK7 is, met het duurdere BAK4 willen ze meestal wel pronken.
Naast BAK-4 en BK-7 kom je ook nog SK-15 tegen. Dat zit qua kwaliteit tussen de andere twee in.
Prisma Coating
Op de prisma’s wordt coating aangebracht om de reflectie te verbeteren.
- Aluminium coating reflecteert gemiddeld tussen 80% en 87% van het licht.
- Zilver coating is met 90 tot 92% efficiëntie al beter.
- Dielectric extreme multi reflectie coating wordt in de top kijkers gebruikt, deze haalt bijna 100% reflectie
Phase Coating
Phase coating, of fase coating, is een andere soort coating toegepast bij dakkant prisma’s. Bij deze prisma’s treed een optisch verschijnsel op, de Brewsterhoek, waarbij het licht uit fase en gepolariseerd raakt. Met als resultaat een minder scherp beeld. Door bepaalde vlakken van de prisma’s te voorzien van deze coating wordt dit effect tegengegaan.
ED glas
ED staat voor Extra Low Dispersion. Licht dat een lens of ander optisch element raakt wordt verstrooid. Soms is dat wenselijk zoals in een prisma. Bij gewone lenzen wil je dat juist niet hebben. Je krijgt verkleuringen in de afbeeldingen. Die vooral zichtbaar zijn bij kleurovergangen als een soort halo. Dit verschijnsel het dispersie of chromatische aberratie. ED glas heeft een zeer lage dispersie en vermindert de chromatische aberratie sterk. Naast de afkorting ED kom je ook termen als HD en XD tegen die je in meer of mindere mate hetzelfde beloven. Omdat ED glazen een veel scherper beeld geven zie je ook vaak de term HR, voor High Resolution, in de naam van het model staan.
Lens Coating
Lenscoatings zijn zeer dunne laagjes die op lensoppervlakken worden aangebracht om schittering en reflecties te verminderen, de lichttransmissie en het contrast te vergroten en kleuren er levendiger uit te laten zien. De fabrikanten gooien nogal met coating termen die de gebruiker weinig zullen zeggen. Coatings zijn over het algemeen goed, mits de coatings iets nuttigs doen. Een gouden glimmende laag op het objectief dat er alleen voor de sier zit is zonde.
MC en MFC
De belangrijkste functie van coatings op de lenzen is het tegengaan van reflectie van licht. Licht dat op het lensoppervlakte reflecteert gaat niet door de lens en gaat dus verloren. Bij een Multi Coated lens zijn een of meer lenzen voorzien van een coating. Bij een Full Multi Coated zijn alle lenzen voorzien van coatings.
Bovenstaande materialen en technieken bepalen voor een groot deel de prijsverschillen tussen verrekijkers. Zo is de Voyager (8×42) van Bynolyt ruim twee keer zo duur als de eenvoudigere Shark van hetzelfde merk. En de Buizerd II is weer twee keer zo duur als de Voyager.
De uiteindelijke beleving van een verrekijker in scherpte en helderheid is nauwelijks uit te drukken in termen of waardes. Eigenlijk is de kijker uitproberen het enige dat werkt.
Gezichtsveld / Kijkhoek
Gezonde menselijke ogen hebben samen een gezichtsveld of kijkhoek van circa 140 graden in het horizontale vlak. Met andere worden van de 360 graden rondom je zie je ongeveer één-derde, zonder je hoofd te bewegen. Omdat de vergroting van de verrekijker als dichter bij haalt, wordt je gezichtveld kleiner. Theoretisch zou een verrekijker met een vergroting van 10 een gezichtsveld van 14 graden kunnen opleveren. Door de constructie en de beperkingen van de optiek is dat in de praktijk veel kleiner. De hoek die overblijft, wordt uitgedrukt in graden. Daarnaast is er nog de subjectieve kijkhoek, dat is de gevoelsmatige kijkhoek die je ervaart door de vergroting. Deze is, ongeveer, gelijk aan de vergroting keer het gezichtsveld.
Het gezichtsveld wordt ook wel uitgedrukt in meters. Dit geeft dan de breedte van het gezichtsveld op 1000 meter afstand. Het gezichtsveld in meters en de kijkhoek in graden kunnen eenvoudig naar elkaar omgerekend worden. 1 graad kijkhoek geeft een gezichtsveld van 17,5 meter op 1000 meter. Dus:
- kijkhoek in graden = blikveld in meter / 17,5
- blikveld in meters = kijkhoek in graden * 17,5
Een breder gezichtsveld betekend dat het makkelijk is om, bewegende, voorwerpen in beeld te houden.
Scherpstellen
Met verrekijkers haal je wat ver weg is dichtbij. Maar soms wil je iets wat al relatief dichtbij is nog dichterbij hebben. Het is goed om bij de aanschaf van een verrekijker te kijken naar de minimale scherpstelafstand/focusafstand. Als dat bijvoorbeeld 8 meter is dan krijg je hem in een stadstuin niet scherp.
Verrekijkers met een grotere zoom hebben doorgaans ook een grotere minimale focusstand.
Focuswiel
Scherpstellen gebeurt vrijwel altijd met een wieltje in de brug tussen de twee oculairs. Hoe goed dit wieltje te bedienen is met koude natte vingers of handschoenen aan is helaas niet af te leiden uit de handleiding. Dit een kwestie van proberen en reviews lezen.
Oogafstand
De lens van het oculair druk je niet plat tegen je oog aan. Je moet de pupil in het brandpunt van het oculair hebben. Dit is de oogafstand of eye relief. Om ervoor te zorgen dat je de kijker eenvoudig op de juiste afstand houdt zitten op een verrekijker oogkappen die zorgen voor precies de juiste afstand.
De oogkappen zijn gemaakt van rubber, deze kun je omvouwen als je ze niet gebruikt. Of kunststof ringen die je in en uit kunt draaien.
Voor brillendragers is de oogafstand wel van belang.
Wil je de kijker met bril gebruiken dan is de oogafstand idealiter gelijk aan de afstand van je bril tot je pupil. Je kunt de kijker dan met ingeschoven oogkappen tegen je brillenglazen houden. Is de oogafstand kleiner dan de afstand van brillenglas tot pupil dan is de verrekijker niet te gebruiken met bril. Er gaat ook nog een stukje afstand verloren tussen de lens en de daadwerkelijke rand van de kijker, de effectieve oogafstand. Bij kijker met een oogafstand van 15 mm en een rand van 5 millimeter moet je rand dus op een afstand van 10 millimeter van je pupil kunnen houden. Als de afstand van brillenglas tot pupil bijvoorbeeld 12 mm is dan gaat het niet passen.
Dioptrie correctie
Je kunt de kijker ook zonder bril gebruiken. Met het scherpstellen van de kijker corrigeer je dan voor de sterkte van je ogen. Mocht je een verschil van sterkte hebben tussen de ogen dan is het van belang te kijken naar de dioptrie correctie van de kijker. Hiermee kun je, meestal aan 1 kant, de sterkte corrigeren. Het bereik van deze correctie moet wel overeen komen met het verschil in sterkte tussen de ogen. Zit er een verschil van 6 punten tussen links en rechts bij je ogen dan heb je niet genoeg aan een dioptrie correctie van ±2.
Als je je kijker steeds deelt met iemand anders dan is het vaak praktischer om de verrekijker te gebruiken met bril. Je hoeft dan alleen de kappen in en uit te draaien en minimaal de scherpstelling te corrigeren. En hoeft niet elke keer met de correctie aan de gang. Ook als je een meer compleze afwijking hebt zoals een cilinder kun je die correctie beter aan je bril overlaten en de kijker dus met bril gebruiken.
Verrekijkers koopgids
De keuze van een verrekijker is sterk afhankelijk van het gebruik. Is de verrekijker bedoelt om mee te nemen tijdens je tocht en vooral overdag te gebruiken? Dan kun je prima vooruit met een lichte verrekijker met een relatief klein objectief die je eenvoudig in je fietstas of rugzak kwijt kunt. Wil je vooral ’s avonds om je heen kijken dan heb je al een verrekijker met meer lichtsterkte, dus een groter objectief, nodig.
Bij het samenstellen van de bovenstaande gegevens is gebruikgemaakt van de website van de webshop en makers van de verrekijkers. Helaas is die informatie vaak incompleet of foutief. Met name op bol.com zijn de gegevens vaak foutief. Maar zelfs op de websites van de fabrikanten staan regelmatig fouten.